چله كشي و كجوبندي

چله كشي

چله كشي به دو روش تركي و فارسي انجام مي شود كه در اينجا به توضيح روش چله كشي تركي كه نسبت به چله كشي فارسي ساده تر مي باشد پرداخته مي شود.
چله كشي تركي: چله كشي مهم ترين مرحله قبل از بافت گليم مي باشد.
معمولاً جنس نخ چله از پنبه و به رنگ سفيد مي باشد. در بعضي مناطق از پشم ( در ميان عشاير ) و به ندرت ابريشم به عنوان چله استفاده مي شود.
نخ پنبه اي داراي استقامت، تاب و قدرت كششي بيشتري به عنوان چله يا تار است.قبل از شروع چله كشي دو رشته نخ ( با قطر بيشتر از چله – يا چند لا از نخ چله ) به فواصل دلخواه ( حدود 20 سانتي متر ) و به موازات سر دار و زير دار به پايه هاي عمودي دار ( راست روها ) مي بنديم.در اصطلاح به اين دو رشته نخ ، نخ زهوار گفته مي شود. نخ زهوار بالا، جاي قرار گرفتن چوب هاف و نخ زهوار پايين جاي قرار گرفتن تسمه مهار ( از جنس چوب يا فلز به عرضcm 3-2 و قطر mm 5-3) مي باشد.
در ابتدا سردار و زيردار را اندازه گيري مي كنيم و نقطه مياني را به دست مي آوريم.سپس طرفين اين نقطه مياني را در سردار و زيردار به واحدهاي cm10 تقسيم مي كنيم.اين عمل براي دقت و سرعت در شمارش نخ هاي تار ( چله ) انجام مي شود و به آن تقسيم بندي و سيه بندي گفته مي شود.
سپس نخ چله را كه از روي دوك يا كلاف به صورت گلوله در آورده ايم را در دست مي گيريم و سر آن را به زير دار مي بنديم.براي انجام چله كشي تركي به همكاري 2 نفر نياز است.يك نفر در پايين نزديك زيردار مي نشيند و ديگري مسلط بر دار مي ايستد. نفر نشسته گلوله نخ را از زير زهوار پايين و روي زهوار بالا رد مي كند و به نفر دوم مي دهد و او گلوله را از روي سردار عبور داده و به صورت مستقيم به سمت پايين هدايت مي كند تا نفر نشسته آن را بگيرد.سپس نفر نشسته اين بار گلوله را از روي نخ زهوار پايين وزير نخ زهوار بالا رد مي كند و مجدداً به نفر دوم مي دهد.يعني عكس دفعه قبل عمل مي كند و به همين ترتيب گلوله نخ به صورت يك در ميان از زير و روي زهوارها رد مي شود تا چله كشي به تعداد مورد نياز انجام شود.
به طور معمول پودها هنگام بافت كشيده مي شوند و موجب كاسته شدن عرض گليم مي شوند براي رفع اين مشكل معمولاً چند جفت تار بيشتر از اندازة مورد نياز كشيده مي شود.بعد از اتمام چله كشي انتهاي نخ چله مجدداً به زير دار گره مي خورد و محكم مي شود. _

نكات مهم چله كشي:
1- قبل از انجام عمل چله كشي دار گليم را مورد بررسي قرار دهيم تا از سالم بودن آن مطمئن شويم.سردار و زيردار بايد موازي هم و كاملاً عمود بر راست روها باشند و داراي هيچ گونه عيب و برآمدگي زائد نباشد.
2- عمل چله كشي بايد كاملاً در وسط دار به صورتي كه دو طرف متقارن باشند انجام شود و سنگيني چله ها به يك سمت منتقل نشود.
3- با توجه به ظرافت و درشتي طرح اقدام به تهيه نخ چله مناسب مي كنيم.
4- كشش نخ هاي تار در تمام عرض دار به صورت يكنواخت و مساوي باشد و بهتر است چله كشي در يك زمان انجام شود و بين آن وقفه نيفتد.
5- عرض مورد نظر براي گليم را بايد از قبل مشخص كنيم و تعداد نخ تار را با توجه به عرض كار محاسبه و تعيين كنيم.
6- فاصلة بين تارها معمولاً به اندازة قطر چله مصرفي مي باشد.به اين ترتيب در هر يك سانتي متر بين 4 تا 5 تار به طور معمول كشيده مي شود.
7- تعداد تارهاي كشيده شده زوج مي باشد.براي اطمينان از درستي اين امر اگر نخ چله را در ابتدا از زير زهوار پايين عبور داده ايم،در انتها بايد نخ چله را از روي زهوار پايين عبور دهيم تا چله ها به صورت زوج يا جفت باشند.
8- عمل چله كشي را به صورت سفت و با كشش زياد انجام نمي دهيم، زيرا بافت گليم احتياج به كشش زياد در چله ها ندارد. ذكر اين نكته به اين معني نيست كه بايد كشش كم باشد يا چله كشي شل انجام شود، بلكه بايد كشش چله ها متوسط و متناسب صورت گيرد.
بعد از رعايت اين نكات و انجام چله كشي به كارهاي بعد مي پردازيم.در ادامه به جاي نخ زهوار پايين تسمه مهار چوبي يا فلزي را در لابلاي تارها قرار مي دهيم و به سمت پايين هدايت مي كنيم.پس از عبور تسمه مي توانيم نخ زهوار پايين را قطع كنيم يا آن را به سمت پايين و زير كار هدايت كنيم.سپس به جاي نخ زهوار بالا چوب هاف را قرار مي دهيم كه داراي طولي معادل عرض دار و قطر تقريبيcm 3 مي باشد.لازم به ذكر است كه نخ زهوار بالا را قطع نمي كنيم تا اگر به هر دليلي چوب هاف را از محل آن برداشتيم بتوانيم به كمك نخ زهوار مجدداً چوب هاف را به مكان خود هدايت كنيم. _

كجوبندي

براي كجوبندي ابتدا به دو سر چوب كجو ميخ مي زنيم و نخي را به صورت چند لا تاب مي دهيم و به وسيله اتصال به اين ميخ ها آن را روي چوب كجو محكم مي كنيم، كه به آن نخ كجو يا نخ نيره نيز گفته مي شود.چوب كجو را به راست روها مي بنديم.سپس به وسيلة نخي ديگر كه قطر آن با قطر چله برابر است و به آن نخ كجوبندي يا نيره پيچي گفته مي شود ، شروع به مهار چله هاي زير هاف مي كنيم.به اين ترتيب كه نخ كجوبندي را به نخ كجو گره مي زنيم و براي استحكام دور كجو و نخ كجو قلاب مي كنيم و گره مي زنيم.سپس اولين چله روي هاف را كنار زده و نخ كجوبندي را دور اولين چله پشت هاف مي گردانيم و دوباره روي كجو و نخ كجو قلاب مي كنيم.به همين ترتيب يكي يكي نخ هاي روي هاف را كنار زده و با گرفتن نخ هاي زير هاف بوسيلة نخ كجوبندي آنها را مهار مي كنيم و در نهايت چله هاي زير و رو به صورت تفكيك شده از هم قرار مي گيرند.
نكته: براي فاصله گرفتن كجو از سطح چله ها و بهتر ديده شدن نخ هاي زير و رو در هنگام كجوبندي دو قطعه تخته كوچك در طرفين بين كجو و راست روها قرار مي دهيم و نيز براي اينكه فضا براي قرار گرفتن هاف بعد از كجوبندي داشته باشيم،در هنگام كجوبندي ميله اي با قطر هاف روي چوب كجو قرار مي دهيم و با وجود آن نخ هاي زير هاف را قلاب كرده و مهار مي كنيم و بعد از اتمام كجوبندي ميله را بر مي داريم و مشاهده مي شود كه فضاي لازم براي قرارگيري چوب صاف ايجاد شده

توجه كنيد كه حق تاليف اين نوشته ها براي استاد فرش محفو‌ظ مي باشد اما تكثير آن با ذكر منبع و لينك به آن آزاد و باعث خرسندي مجموعه خواهد شد.

لينكهاي مرتبط :
تاريخچه و معرفي گليم
ابزار و مواد اوليه گليم بافي
چله كشي و كجوبندي
عمليات بافت گليم
عمليات تكميلي
ويژگيهاي فني و آسيب شناسي گليم
رنگرزی مجنونی